Probiyotik Nedir, Ne İşe Yarar? Bilimsel Kanıtlar, Mevzuat ve Doğru Bilinen Yanlışlar

Probiyotik teriminin bugün kullanılan tanımı, 2001 yılında Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ile Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) ortak uzman toplantısında yapıldı. Uluslararası Probiyotik ve Prebiyotik Bilim Derneği’nin (ISAPP) 2013’te topladığı uzman paneli bu tanımı gözden geçirdi ve yalnızca dilbilgisel bir düzeltmeyle korudu. Sonuç, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology dergisinde yayımlandı: probiyotikler, yeterli miktarda alındığında konakçıya bir sağlık yararı sağlayan canlı mikroorganizmalardır.

Tanım kısa görünür ama içinde üç ayrı şart barındırır. Bir ürünün “probiyotik” sayılabilmesi için üçünü birden karşılaması gerekir.

1. Suş düzeyinde tanımlanmış olmak. “Lactobacillus” bir cins, “Lactobacillus acidophilus” bir tür, “Lactobacillus acidophilus NCFM” ise bir suştur. Etkiler suş düzeyinde ortaya çıkar; bu nedenle etikette yalnızca cins veya tür yazması yeterli değildir. Aynı panel, suş kimliğinin genom dizilemesiyle doğrulanmış olması gerektiğini belirtir.
2. Yeterli miktarda bulunmak. Miktar, koloni oluşturan birim (CFU — canlı mikroorganizma sayısının ölçüsü) ile ifade edilir. Kritik nokta, bu miktarın üretim anında değil, raf ömrünün sonunda korunuyor olmasıdır.
3. Gösterilmiş bir sağlık yararı olmak. Yarar, o suş için ve kullanılan miktarda, insanlarda yapılmış çalışmalarla gösterilmiş olmalıdır. Başka bir suşta gösterilen etki, benzer isimli başka bir suşa devredilemez.

Bunlara ek olarak ISAPP, tüm probiyotiklerin kullanım amacına uygun biçimde güvenli olması gerektiğini ayrıca şart koşar.

Son yıllarda “biyotik” ekiyle biten terimlerin sayısı arttı ve bunlar sıklıkla birbirinin yerine kullanılıyor. ISAPP’in uzlaşı tanımları bu ayrımı netleştirir.

Bu tablodaki en sık karıştırılan iki satır, en alttaki ikisidir. Fermente bir gıda ile probiyotik bir ürün aynı şey değildir; aradaki fark aşağıda ayrı bir başlıkta ele alınmıştır.

Bu, Türkçe kaynaklarda neredeyse hiç anlatılmayan ama konuyu anlamak için belirleyici olan bir başlık.

Avrupa Birliği: onaylı probiyotik sağlık beyanı yok

AB’de gıdalarda yapılan beslenme ve sağlık beyanları 1924/2006 sayılı tüzüğe tabidir. Bu çerçevede Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi’ne (EFSA) sunulan probiyotik sağlık beyanı başvurularının hiçbiri olumlu görüş almamıştır; dolayısıyla AB beyan siciline kayıtlı onaylı bir probiyotik beyanı bulunmaz. Reddedilme gerekçelerinin en yaygın olanı, mikroorganizmanın yeterince karakterize edilmemiş olmasıdır; ancak iyi karakterize edilmiş mikroorganizmalarla yapılan bazı başvurular da reddedilmiştir.

Bunun bir sonucu olarak Avrupa Komisyonu, “probiyotik” kelimesinin kendisini — ürünün sağlığa faydalı olduğunu ima ettiği için — bir sağlık beyanı olarak değerlendirir. Son yıllarda bazı üye ülkeler bu yorumu esnetmiş olsa da temel çerçeve budur.

Onaylanmış tek ilgili beyan: yoğurt kültürleri ve laktoz

Bu tablonun tek istisnası vardır. EFSA’nın 2010 tarihli görüşü sonrasında, yoğurttaki canlı kültürlerin laktozu sindirmekte zorlanan kişilerde ürünün laktozunun sindirimini iyileştirdiği beyanı onaylanmıştır. Beyanın kullanılabilmesi için yoğurdun gram başına en az 10⁸ CFU canlı starter mikroorganizma (Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus ve Streptococcus thermophilus) içermesi gerekir. Isıl işlem görmüş, uzun ömürlü yoğurtlar bu koşulu sağlamaz.

Dikkat edilirse bu beyan bile bir “probiyotik” beyanı değildir: ürünün kendi laktozunun sindirimiyle ilgilidir ve etkinin kaynağı, starter bakterilerin taşıdığı laktoz parçalayıcı enzimdir.

“Probiyotikler faydalı mıdır?” sorusunun tek bir cevabı yok, çünkü her satır ayrı bir suş, ayrı bir doz ve ayrı bir hasta grubuyla çalışılmış durumda. Aşağıdaki tablo, konudaki en yüksek kanıt düzeyli kaynakları — Cochrane sistematik derlemeleri ve Amerikan Gastroenteroloji Derneği’nin (AGA) 2020 klinik uygulama kılavuzu — tek bir yerde topluyor.

Tablodaki en öğretici satır beşincisi. 2020 öncesinde aynı Cochrane derlemesi 63 çalışmayla olumlu sonuç veriyordu. Kuzey Amerika’da 2018’de yayımlanan iki büyük ve iyi tasarlanmış çalışmanın olumsuz sonuçları, yayın yanlılığının saptanması ve kanıt değerlendirme yönteminin güncellenmesi, derlemenin sonucunu tersine çevirdi. Bilim böyle çalışır ve bu, bir alanın zayıflığı değil, olgunlaşma işaretidir.

Yukarıdaki tabloya bakınca bir örüntü göze çarpar: aynı kategori bir satırda işe yararken diğerinde yaramıyor. Bunun nedeni, “probiyotik”in tek bir madde değil, birbirinden çok farklı canlıları kapsayan geniş bir şemsiye terim olmasıdır.

Karşılaştırma şu şekilde kurulabilir: “bitkiler faydalı mıdır?” diye sormak nasıl anlamsızsa, “probiyotikler faydalı mıdır?” diye sormak da öyledir. Ihlamur ile yüksükotu ikisi de bitkidir ama etkileri arasında hiçbir ilişki yoktur. Aynı şekilde nekrotizan enterokoliti önlemede etkili bulunan bir suş, antibiyotiğe bağlı ishalde hiçbir etki göstermeyebilir.

AGA’nın 2020 kılavuzunun en önemli metodolojik yeniliği tam olarak buydu: farklı suşları ve suş kombinasyonlarını tek bir “probiyotik” başlığı altında birleştirmek yerine her formülasyonu ayrı ayrı değerlendirdi. Kılavuzun sonucu, çoğu sindirim sistemi rahatsızlığında probiyotik kullanımını önermemek yönünde oldu.

Doğru soru şudur: hangi suş, hangi dozda, hangi durum için, hangi çalışmayla? Bir ürün bu dört sorunun cevabını etiketinde veya üreticisinin yayınlarında veremiyorsa, o ürün hakkında verilebilecek bilinçli bir karar yoktur.

Kısa cevap: genellikle hayır. Bu, konudaki en yaygın yanlış bilgidir ve kaynağı da anlaşılırdır — iki kavram gerçekten birbirine yakındır.

ISAPP uzman paneli fermente gıdaları “istenen mikrobiyal büyüme ve gıda bileşenlerinin enzimatik dönüşümü yoluyla üretilen gıdalar” olarak tanımlar. Bu tanım, ürünün tüketildiği anda canlı mikroorganizma içermesini şart koşmaz. Ekmek ve bira fermente ürünlerdir ama tüketildiklerinde canlı mikroorganizma içermezler. Pastörize edilmiş turşu, konserve zeytin ve uzun ömürlü yoğurt da aynı gruptadır.

Canlı mikroorganizma içeren fermente gıdalarda ise ikinci engel devreye girer: içerdikleri mikroorganizmalar genellikle suş düzeyinde tanımlanmamıştır, miktarları standart değildir ve o mikroorganizmalara ait gösterilmiş bir sağlık yararı yoktur. ISAPP’in ifadesiyle, fermente gıdalardaki mikroorganizmalar nadiren probiyotik ölçütlerini karşılar.

Mikrobiyota konusunda beslenme düzeyinde üzerinde en çok uzlaşılan başlık, canlı bakteri eklemek değil, bağırsakta zaten yaşayan mikroorganizmaların kullanabileceği lifi artırmaktır.

Prebiyotik tanımı gereği canlı değildir: konakçının mikroorganizmaları tarafından seçici olarak kullanılan ve bir sağlık yararı sağlayan bileşendir. En iyi karakterize edilmiş prebiyotikler inülin, fruktooligosakkaritler (FOS) ve galaktooligosakkaritlerdir (GOS). İnülin doğal olarak hindiba kökü, yer elması, pırasa, soğan, sarımsak ve kuşkonmazda bulunur.

Lif alımını artırmanın yolu karmaşık değildir: baklagiller, tam tahıllar, sebze, meyve ve kuruyemişler. Türkiye’de günlük lif alımının önerilen düzeylerin altında kalması yaygın bir durumdur ve pratikte bu, çoğu insan için bir takviye tartışmasından daha önemli bir başlıktır.

Lif alımını artırırken iki noktaya dikkat edilir: artış kademeli olmalıdır ve su alımı da birlikte artırılmalıdır. Ani ve yüksek lif artışı geçici gaz ve şişkinliğe yol açabilir.

Probiyotik kullanmaya hekiminizle birlikte karar verdiyseniz, ürünler arasındaki farkı anlamak için etikette aranacak bilgiler şunlardır.

1. Suş kodu. Yalnızca “Lactobacillus” değil, “Lacticaseibacillus rhamnosus GG” gibi harf-rakam kodunu içeren tam ad. Kod yoksa hangi çalışmanın o ürüne ait olduğunu doğrulamak mümkün değildir.
2. Raf ömrü sonundaki CFU. “Üretim anında 10 milyar CFU” ile “raf ömrü sonunda 10 milyar CFU” çok farklı ifadelerdir. İkincisi anlamlı olandır.
3. Suş ile amacın eşleşmesi. Kanıt suşa özgü olduğu için, kullanım amacınızla ilgili çalışması olan suşu içeren ürün seçilir.
4. Saklama koşulu. Bazı ürünler buzdolabında saklanmayı gerektirir; oda sıcaklığında stabil olduğu belirtilenlerde bu bilgi etikette yer alır.
5. Bakanlık onayı ve izlenebilirlik. Türkiye’de satılan takviye edici gıdaların Tarım ve Orman Bakanlığı onayı bulunmalıdır. Etiketin okunabildiği, üretici ve ithalatçı bilgisi açık olan ürünler tercih edilir.

Bu beş maddeyi karşılamayan bir ürün mutlaka kötüdür denemez; ancak hakkında bilinçli bir karar vermek için gereken bilgi elinizde yok demektir.